به مناسبت شصتمین سالروز اکران مستند خانه خدا
این یادداشت به قلم نگارنده در شماره ۶۴ نشریه «فیلم امروز» شماره ۶۴ به چاپ رسیده است.
سالهای ۱۳۴۵ و ۱۳۸۸ خورشیدی برای سینمای مستند ایران یک نقطه عطف مشترک دارد. در این دو سال فیلم‌های بلند مستند «خانه خدا» و «تهران انار ندارد» در سینماهای کشور اکران شدند.
تشکیل گروه دولتی «هنروتجربه» در دهه نود و نمایش فیلم‌های کوتاه و بلند داستانی و مستند در معدودی از سالن‌های سینما بصورت تک سئانس هرگز نتوانست ادامه‌ای بر اکران عمومی و جذب انبوه مخاطب تلقی شود. در این یادداشت جنبه‌های عمومی اکران دو فیلم یادشده به عنوان واقعه‌ای برجسته و تاریخی مورد بررسی قرار گرفته است.
وقایع نگاری آداب سفر به قبله مشترک مسلمانان
مستند بلند «خانه خدا» ساخته ابوالقاسم رضایی در سال ۱۳۴۵ در ادامه تجربه و نگاه سیاحتی و غیرحرفه‌ای برادران امیدوار در سال ۱۳۴۰ ساخته شد. فیلم کوتاه برادران امیدوارعیسی و عبدالله در زمره نخستین تصاویر متحرکی بود که ایرانی‌ها قادر به ضبط آن شده بودند. راش‌های باقیمانده از فیلم بصورت پراکنده قابل جستجوست و در فیلم مستند «در باره فیلم خانه خدا» قابل مشاهده هستند. مستند حدوداً ۱۰۰ دقیقه‌ای «خانه خدا» برای نخستین بار در ماه رمضان سال ۴۵ که مقارن با پاییز بود، در سینماهای تهران و چند شهرستان از جمله شهر اراک به اکران عمومی درآمد. فیلم به دلیل موضوع معنوی آن یعنی مناسک حج تمتع مورد استقبال بسیاری از ایرانیان مسلمان در شهرهای برخوردار از سینما واقع شد. نگارنده این یادداشت، در ۶ سالگی دست در دست دو مادر بزرگ خود برای تماشای این فیلم به «سینما دنیا» در باغ ملی اراک رفت. خانه خدا ساختار ساده و خطی دارد. کارگردان وفادارانه در صدد ثبت گزارش‌گونه مناسک حج برآمده و در تدوین هم به این قاعده پایبند بوده و دخل و تصرفی در موضوع نکرده است. فیلم مستند «خانه خدا» پای بسیاری از دینداران و متشرعین را البته پس از پاکسازی عکس و پوستر فیلم‌های ایرانی و خارجی از سالن انتظار سینماها به سینما بازکرد و نگاه منفی بسیاری از آنها را به سینما تعدیل نمود. البته نمایش فیلم مستند در سالن‌های عمومی و سینماها چندان بی‌سابقه هم نبود. در سالهای وقوع جنگ جهانی و اشغال ایران، متفقین برای پیشبرد برنامه‌های تبلیغاتی خود از هر امکانی برای نمایش فیلم‌های مستند جنگی بهره می‌بردند تا اقتدار نظامی خود را به رخ بکشند. کیست که نداند عمده تماشاگران فیلم‌های جنگی را طبقه اشراف و دیوان‌سالاران تشکیل می‌دادند و توده مردم بضاعت و دل و دماغی برای رفتن به سالن‌های نمایش دهنده نداشتند. به گواه آگهی‌های مطبوعاتی فیلم‌های منتخب یا به عنوان برنامه اصلی و یا قبل از نمایش فیلم اصلی به نمایش گذاشته می‌شدند.
سازنده مستند خانه خدا کیست
«ابوالقاسم رضایی در سال ۱۲۹۵ در مشهد متولد شد. پدرش میرزا ابراهیم‌خان صحاف‌باشی بود و او به واسطه پدرش با عکاسی و کار با دوربین آشنا شد. بعدها از روی نمایشنامه‌ای از پرویز خطیبی به نام «عمه خانم» سناریویی نوشت به نام «آسمان آبی» و با همکاری حبیب اژدری و مهدی رئیس فیروز، شروع به ساخت آن کرد. نگاتیوهای اولیه که فیلمبرداری کرده بود و برای ظهور به آلمان فرستاده بود بسیار دیر به دستش رسید و گروهش از هم گسست و آن فیلم ناتمام ماند. سپس به تهران آمد و به استفان نایمن، نماینده کمپانی فوکس در ایران، کمک کرد تا استودیویی به نام «برنا» که به «دی.سی. آ» تغییر نام یافت تأسیس کند تا به تهیه فیلم‌های خبری مستند و سینمایی بپردازد و فیلم‌بردارش رضایی باشد. این استودیو در سال ۱۳۳۰ منحل شد و وی کمی پس از آن با مشارکت واهان ترپانچیان و سیمیک کنستانتین، استودیو البرز را پایه‌گذاری کرد. وی همچنین مدیر مسئول مجله عالم سینما بود که بیش از دو شماره منتشر نشد. رضایی در سال ۱۳۷۲ نسخه جدید و تدوین مجدد فیلم «خانه خدا» را به نام «زیارت مکه» در ایالات متحده عرضه کرد. رضایی در بهار ۱۹۹۷ میلادی به دنبال یک بیماری قلبی در ایالات متحده درگذشت.»(با تلخیص و ویرایش، ویکی‌پدیا: ۱۴۰۵)
احمد ابراهیمی سازنده فیلم کوتاه مستند «درباره خانه خدا»(۱۳۹۷) در متن گفتار فیلم به یک واقعیت تاریخی اشاره می‌کند که پس از برادران امیدوار و قبل از ساخت فیلم توسط ابوالقاسم رضایی، فیلمساز دیگری به نام عزیز رشکی به فیلمبرداری از مناسک حج اقدام کرد اما راش فیلم‌های او که برای شستشو به لابراتوری در آلمان ارسال شده بود، هیچگاه به ایران برنگشت.
مستند ۹۰ دقیقه‌ای خانه خدا توسط فیلمخانه ملی ایران، از میان چندین نسخه موجود مرمت شده و نخستین بار در تاریخ ۳۰ آذر ۱۳۴۵ اکران شد. ابراهیم گلستان به عنوان نویسنده متن و نعمت حقیقی، احمد شیرازی، محمود ایثاری و عباس دستمالچی در جایگاه فیلم‌بردار از دیگر عوامل این فیلم هستند. در بیم عوامل فیلم کسانی که در حین سفر موفق به انجام مناسک حج شدند، در تیتراژ به عنوان حاجی معرفی شده‌اند.
انارستانی که دیگر نیست
مستند ۶۸ دقیقه‌ای « تهران انار ندارد» اثری انتقادی، شبه تاریخی و طنز در باره تغییرات ظاهری شهر تهران و روبرو شدن آن با نوسازی و مدرنیزاسیون است. مسعود بخشی در مقام کارگردان و البته شاغل در مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی طی چند سال متمادی به همراه تیم تحقیق و تولید به فیلم سروشکل بدیع و قابل‌قبول بخشید. ساختار غیرمتعارف مستند در زمان خود توجهات بسیاری را برانگیخت. گفتار متن هوشمندانه و طنازانه فیلم به همراه بازیگوشی‌های تصویری و تدوینی، بر بستری از فیلم‌های آرشیوی و زنده و بروز، روح و جان مضاعفی بخشید تا «تهران انار ندارد» به یک مستند نمکین و جریان‌ساز تبدیل شود.
کارگردان بصورت زیرکانه، با جریان‌های سیاسی حاضر در صحنه شوخی می‌کند و حال و روز رفرمیست‌ها و اصلاح‌طلبان را با کسانی که تهران را از هویت تهی کرده و آن را بزک دوزک کرده‌اند، بی‌شباهت نمی‌داند. مسعود بخشی پوست‌اندازی تهران را که مایه افتخار شهرداران و مهندسان معمار و شهرساز بود، دستمایه طنز قرار می‌دهد و این بهانه کمی برای تاختن به او نبود.
از بخت بد مسعود بخشی کارگردان و سرمایه‌گذاران آن که معاونت سینمایی وزارت ارشاد و صداوسیما بودند، فیلم زمانی اماده نمایش شد که در عرصه سیاست ورق به نفع اصول‌گرایان برگشته بود و فیلم در معرض برداشت‌های مختلف سیاسی قرار گرفت. از نظر عده‌ای فیلم در هجو پایتخت ام‌القرای اسلام است و در آن همه چیز به بازی گرفته شده است. به رغم بزرگ‌نمایی نقد و نظرات سوگیرانه آلوده به اغراض سیاسی، روایت خلاقه و ارزش‌های هنری فیلم بصورت پرقدرتی قرائت‌های خاص را کنار می‌زد. تدوین دیالکتیک و مواجهه بیننده با صحنه‌ها و موقعیت‌های متضاد برای درک مفاهیم ثانوی، بده بستان دو راوی فیلم، تسلط فیلمساز به زبان تصویر و موزیکال بودن فیلم، معجونی را ساخته بود که بیننده عام و خاص را به تحسین وامی‌داشت. مجموعه همین عوامل و کسب جوایز معتبر سینمایی سبب فراهم شدن اکران عمومی فیلم در چند سینمای شهر تهران شد.
سازنده تهران انار ندارد را بهتر بشناسیم
مسعود بخشی متولد سال ۵۱ خورشیدی در تهران است. ورود او به سینما با نوشتن نقد سینمایی در مطبوعات آغاز شد و با ساخت چند فیلم مستند ادامه یافت. کشف نگرش و نبوغ او توسط محمد آفریده یکی از مدیران موفق ادوار مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی باعث شد تا در کنار او به فعالیت ادامه دهد و به مرور زمینه برای ساخت فیلم تحسین‌برانگیز تهران انار… فراهم شود. اولین فیلم سینمایی بخشی به نام «یک خانواده محترم» با سرمایه تلویزیون شوربختانه به حاشیه کشیده شد و باعث دردسرهای زیادی برای او و تهیه کننده فیلم محمد آفریده شد. بخشی نخواست دوباره به سینمای مستند برگردد و کاری را که شگرد داشت، پی بگیرد. «یلدا» دومین فیلم سینمایی او در اکران داخل با شکست روبرو شد و در هشت سال گذشته نامی از مستندسازی که خوش درخشید و اما دولتش مستعجل بود، در محافل سینمایی داخل شنیده نمی‌شود.
مقایسه اکران خانه خدا و تهران انار ندارد
مستند «خانه خدا» دست روی یکی از آرزوها و دل‌مشغولی‌های مسلمانان برای تشرف به حج گذاشته بود. در عصری که همه چیز در رادیو و روزنامه خلاصه می‌شد و بخش زیادی از مردم حسرت به دل برای عزیمت به مکه و مدینه بودند و تصور روشنی از آن در ذهن نداشتند، تماشای فیلم «خانه خدا» هم فال بود و هم تماشا. از دید عده‌ای دو ساعت حضور در سالن تاریک و همراه شدن با حجاج ایرانی و غیرایرانی نوعی سیر در انفس بود و به همین خاطر در اغلب لحظات مناسک حج را با ذکر و دعا بصورت نشسته در سینما انجام می‌دادند.
دامنه اکران «خانه خدا»به چند شهر کشور کشیده شد و آوازه آن دهان به دهان چرخید اما مخاطب هدف مستند «تهران انار ندارد» تهران نشینان بودند همان کسانی که مسائل ریز و درشت توسعه بی‌حدوحصر تهران را با گوشت و پوست احساس می‌کردند. به گفته کارگردان مستند« تهران انار…» خندیدن تماشاچیان برای او کافی و لذت‌بخش بود و اصراری نداشت همه دقایق و ظرایف فیلم را متوجه بشوند.
حقوق نمایش خارج از کشور مستند «خانه خدا»را یک شرکت پخش کننده هندی خریداری کرد و در بازاریابی برای آن بسیار موفق عمل کرد. گستره بینندگان فیلم ابوالقاسم رضایی به شرق و غرب عالم کشیده شد. این موفقیت را فیلم مستند «حج قدیم» محصول سینمای مصر در سال ۱۳۱۸ هیچگاه به دست نیاورد تا در حافظه بصری مسلمانان جهان یک کارگردان ایرانی، روایتی شورانگیز از حج خانه خدا را رقم بزند.
در دهه شصت میلادی سنت شرکت در جشنواره‌های سینمایی امر رایج و متعارفی در بین مستندسازان ایرانی نبود. با بازگشت تحصیلکرده‌هایی از اروپا و آمریکا که سینما را آموخته بودند و نیز دانش‌اموختگان دانشگاه سیراکیوز، سنگ بنای سینمای نوین ایران تازه گذاشته شده بود و برای رشد و گسترش به زمان بیشتری احتیاج داشت. به این خاطر تاریخ، هیچ سندی از حضور و درخشش مستند خانه خدا در مجامع و جشنواره‌های سینمایی جهان به یاد ندارد.
در نقطه مقابل «تهران انار ندارد» با پیگیری‌های شخصی مسعود بخشی که با سازوکارهای سینمای بین‌الملل بیگانه نبود، فیلم او در جشنواره‌های متعددی اکران شد. جوایزی را از جشنواره‌ها نصیب خود کرد و سرانجام به واسطه یک کمپانی خارجی خریدار رایت فیلم به عنوان نماینده اسکار به اعضای آکادمی معرفی شد.
رضایی و بخشی، بعد از مستندهایشان
ابوالقاسم رضایی قبل از «خانه خدا» چند فیلم سینمایی را فیلمبرداری کرده بود و تجربه تهیه‌کنندگی فیلم «عمر دوباره»(ساخته پرویز خطیبی ۱۳۳۱) را در کارنامه خود داشت اما خواسته یا ناخواسته «خانه خدا»حُسن ختام کارنامه سینمایی او شد و پس از آن فیلم دیگری نساخت.
بخشی در ادامه با سرمایه تلویزیون فیلم سینمایی«یک خانواده محترم» را ساخت تا تاوان فیلم مستند مشهور و فیلم تازه‌اش را یکجا بپردازد و هدف حمله مخالفان و مراجع نظارتی قرارگیرد. مدیران وقت تلویزیون به عنوان حامیان اصلی او در ساخت فیلم، از زیر بار مسئولیت شانه خالی کردند تا محمد آفریده در مقام تهیه‌کننده و مسعود بخشی به عنوان کارگردان در مراکز مختلف، در جایگاه متهم نشسته و جواب پس بدهند. این دو نفر پس از حواشی ایجاد شده، سالهای متمادی از عرصه فیلم و سینما دور ماندند.
تقریبا ده سال بعد از «تهران انار..».مسعود بخشی فیلم سینمایی دیگری را با نام «یلدا» به تهیه‌کنندگی علی مصفا ساخت که در گروه هنرو تجربه در تابستان ۹۹ اکران شد و به جز شرکت در چند جشنواره داخلی و خارجی، بمدت ۳ هفته در پاریس به نمایش درآمد. داستان فیلم درباره پشت صحنه یک برنامه تلویزیونی است که در آن قرار است یک زن محکوم به قتل شوهرش، پس از روبرو شدن با دختر مقتول به عنوان خونخواه و ولی‌دم پدرش، مورد عفو قرار گیرد.
بعد از اکران مستند «تهران انار… »فیلم مستند دیگری نتوانست از مخاطب عام دلبری کند و در جدول اکران سینماهای کشور قرار گیرد.
در یک جمع‌بندی تلویزیون از گذشته تا حال و سرویس‌های استریمینگ مناسب‌ترین جا برای دیده شدن فیلم مستند در ایران و سایر کشورهای جهان هستند. نمونه‌های دیدنی راه‌یافته به اکران را باید در زمره استثناها برشمرد. در ایران به جز شبکه تلویزیونی مستند که محدودیت‌های خاص خود را دارد، یکی دو پلتفرم اختصاصی نمایش مستند در کنار جشنواره مستند حقیقت و نمایش‌های موردی و فصلی مستند در مراکز فرهنگی، همه ظرفیت‌های موجود برای استمرار حیات و پویایی سینمای مستند هستند تا فیلمسازان در کشوری که چهارراه حوادث است و مورد طمع سیاست‌های هژمونیک اربابان قدرت است، به بازنمایی هنرمندانه وقایع و خلق روایت‌های بدیع بپردازند.
